طرح پيشنهادي ايجاد ديوار سبز در صحرا

 درجولاي سال 2005 رئيس جمهور نيجر Olusegun Obasajo  طرح ايجاد ديوار سيز دراطراف صحرا را به پنجمين مجمع عادي اتحاديه افريقا پيشنهاد نمود. ( محققين نيجريه معتقدند  كه مشاركت  و گفتگوي كشورها تحقيقات را به سمت حل مسئله بيابان زايي سوق مي دهد.)

هدف از اين طرح جلوگيري از پيشروي بيابان صحراي جنوب وبهبود بخشيدن به زندگي ساكنين مناطق ساحل – صحرا است وبه گسترش مبارزه مجمع سازمان ملل براي جلوگيري از بيابان زايي در افريقا كمك مي كند.

در دومين نشست كميسيون اتحاديه افريقا (AUC  ) كه در 27 و28 فوريه سال 2006 برگزار گرديد ، جلسه غير رسمي گروه مشورتي بر لزوم انجام اين طرح تاكيد شد. .

بيابان زايي تهديدي جدي وبزرك براي افريقاوزندگي مردم آن ديار است .زندگي مردم افريقا متكي به خاك ، آب و منابع گياهي محدود است .ديوار سبز در سال 1971 در الجزاير اجراشد و3 ميليون هكتار از زمين به ابعاد 1500 كيلومتر در 10-20 كيلومتر احيا گرديد. اين طرح بعدا" به صورت فرمولي براي پروژه كمربند سبز در كشورهاي واقع در شمال افريقا درسال 1978 در آمد.مشابه طرح كمربند سبزدر نيجريه درمقابل تهديد منطقه به جنگل زدايي وبيابان زايي با استفاده از تصاوير ماهواره اي مربوط به مناطق تحت خطر بين سالهاي 19953-1993 و 1978-1976، كاشت حدود 300ميليون اصله درخت در 240 ميلون هكتار زمين انجام شد. درنيجريه موانعي براي تثبيت تپه هاي روان ايجاد كرده اند.دراين كشوربيابان زايي بيشترتبديل به يك مسئله اقتصادي شده است تا زيست محيطي 

 

 

طرح ايجاد ديوار سبز براي صحرا تنها براي احياي جنگل ها در طول قاره افريقا نيست بلكه ارتباط بين فعاليتهاي يي است در جهت حل مشكل سكونت مردم آن ديار مانند حفاظت از پوشش گياهي ، معرفي و كاشت گياهان جديد، ترويج استفاده از منابع انرژي ديگر بجاي سوخت گياهان ، مديريت آب ومرتع وغيره.

اهداف اين پروژه :

1-  توجه به منابع زيست محيطي 2- كنترل پوشش گياهي زمين 3-  ترويج مديريت منابع طبيعي 4- دسترسي بهتر به بيابان صحرا 5- حفاظت از تنوع زيستي 6-   همكاري در كاهش فقر.   در اين اهداف  همچنين تاکيد شده است که  بيابان زايي زندگي ميليونها انسان را تهديد مي كند . ده  ميليون هكتاراز  زمين هاي قابل كشت هرساله از بين مي رود و 130 ميليون هكتار از زميها به صورت جدي تحت خطر هستند كه 50 در صد آن در افريقا واقع است .با انجام ديوار سبز در افريفا مي توان تبادل تجربيات خوب وبد چهارچوب بحث جنوب جنوب را كنترل نموده وظرفيت توسعه آنرا بيشتر كرد. وجود تعهدات لازم سياسي در تمام سطوح وقتي با تکنولوژي  و راه حل هاي علمي همراه شود مي تواند شانس موفقيت اين پروژه را به حداكثر برساند.

شبكه علم و توسعهscidevnet  مي گويد بسيار ارزشمند است كه مجمع عمومي سازمان ملل سال 2006 را به عنوان سال بين المللي بيابانها وبيابان زايي اعلام كرده است.همانطور كه گفته شد اين پروژه در كشورهاي واقع در ناحيه صحرا وساحل در افريقا اجرا مي شود.  

البته تغيير آب وهوا و هجوم ملخ ها ممكن است موفقيت اين طرح را به مخاطره اندازد ونيار به سرمايه گذاري كلان باشد. براي تامين آب مورد نياز كشورهايي كه با كمبود منابع آب مواجه هستند ممكن است توافقي با كشورهايي كه از نظر آب غني هستند انجام شود.زندگي مردم ناحيه ساحل – صحرا وابسته به سوخت درختان براي تامين انرژي است كه مي توان آن را با سوختهاي ديگر جايگزين كرد.كل مسائل زيست محيطي واكولوژي منطقه شامل تنوع زيستي ، نقشه هاي منابع موجود (تقاضاي آب وذخيره آن ،‌خاك وخصوصيات آن ، گياهان موجود در منطقه شامل گياهان بومي ) بايد مورد توجه قرار گيرد. اين حركت مستلزم تعهدات ملي ناحيه اي ، زير ناحيه اي در تمام سطوح است از اين نظر  عوامل زير بايد مورد توجه قرار گيرد:

- حفاظت از خاك ، آب وزمين هاي زراعي وزمين هاي مورد استفاده عموم

- مديريت مراتع وتوسعه آن با كاشت گياه وايجاد تسهيلات براي مصرف آب دامها

- مديريت جنگل هاي طبيعي در سطح ملي وتوسعه جنگل ها به همان نسبت توليدچوب براي سوخت جهت كاهش فشار بر روي زمين هاي حاصلخير واكوسيستم -جنگل .

-شناسايي  گونه هاي گياهي بومي.

- جنگل كاري بصورت بومي با سرمايه خصوصي

- ارتباط وهمكاري در مديريت حمل ونقل منابع آبهاي مرزي (درياچه ها ، آبخيرهاي زيرزميني وتالابها) براي روشن نمودن سيستم هاي آبياري زمين ومعيشت مردم

-براي انجام برنامه هاي انتقال آب بين حوزه ها ، نياز به همكاري دارد تا بتوان تسهيلاتي را براي حمايت از سبز نمودن اكوسيستم هاي مناطق بسيار خشك ومناطقي كه با كمبود آب مواجه هستند فراهم آورد.

- ترويج محصولات ديمي وتكنولوژي توزيع منابع آبي

- تثبيت تپه هاي شني با استفاده از بذر چمن وكاشت گياهان

- كاشت جنگل در زمينهاي شور با استفاده از گياهان مقاوم به شوري

در اين زمينه همكاري بخش خصوصي ، ارگانهاي اجتماعي وارگانهاي غير دولتي (NGO ) واستفاده از تجربيات آنها ضروري است بعلاوه بهره گيري از تيم هاي كشورهاي عضو سازمان ملل براي هماهنگي فعاليت ها ممكن است مفيد باشد.اين پروژه در دو فاز انجام مي شود .فاز اول كه ممكن است دوسال طول بكشد تمام  مطالعات موردنياز ، مشاوره ها مانند جلسه هاي متخصصين در رابطه با انواع پروژه ها وتوسعه آنهارا مد نظر داشته وآماده سازي مي كند.اين مطالعات مي تواند بصورت يك پروژه نمونه (پايلوت ) در منطقه اي كه بيشتر مورد نياز است انجام شود. فاز دوم كه طولاني تر است به فازهاي كوچكتر ده ساله تقسيم مي شود ودر پايان هر فاز پيشرفت كار مورد بازبيني قرار مي گيرد.موفقيت هر فاز مي تواند در توسعه فعاليت ده ساله آينده مفيد بوده ومورد استفاده قرار گيرد.كميته فني شامل اعضاي ايالت وبين المللي و ارگانهاي بين دولتي كشورهاي زير رابراي همكاري پيشنهاد نموده است : الجزاير، بوركينافاسو، چاد، جي بوتي ، مصر ، اتيوپي ، اريتره ، گينه بيسائو،ليبي ، مالي ، موريتاني ، نيجر، نيجريه ، سنگال ، سومالي ، سودان ، جمهوري عربي صحرا،گامبيا وتونس.

كارشناس خاك و آب مركز تحقيقات كشاورزي گلستان با تاكيد بر استفاده از سامانه اطلاعات جغرافيايي ‪ GIS‬دررفع شوري خاك گفت:اين سامانه ابزار مناسبي براي جست و جوي راه حلهاي مديريتي با هدف رفع مشكلات شوري و قليايي خاك است.

مهندس "سهراب صادقي" در گفت و گو با ايرنا افزود: داده‌هاي ذخيره شده در اين سيستم به راحتي تعديل شده و دوباره جمع‌بندي و به آساني به هنگام مقايسه و در قالب نقشه‌هايي با مقياس مناسب و دلخواه ترسيم مي‌شوند.

به گفته وي، تهيه نقشه شوري خاك يك ابزار مهم در تصميم‌گيريهاي كلان در اين استان مي‌باشد و مي‌تواند به منظور انتخاب مديريتهاي مناسب با توجه به جنبه‌هاي اقتصادي به مسوولان ذيربط كمك كند.

وي گفت: اطلاع از وضع شوري خاك به كمك نقشه رقومي از جهات گوناگون مناسب بوده و اين امكان به سادگي وجود دارد تا به مرور زمان نتايج مطالعات جديد را به اين نقشه‌ها افزوده و نقشه اصلاح شده را در اختيار برنامه‌ريز يا كاربر قرار داد.

صادقي افزود: در زمان حاضر كمبود آب و شوري خاك مهمترين عوامل محدود كننده عملكرد محصولات زراعي در استان گلستان به شمار مي‌روند.

به گفته وي، شوري خاك قابل اصلاح بوده و در بسياري از موارد مقرون به صرفه و گاهي نيز به منظور اجراي برخي طرحهاي عمراني و كشاورزي ضروري است.

وي با بيان اين كه شوري خاك و خاكهاي مبتلا به نمك به روشهاي مختلفي مطالعه و طبقه‌بندي مي‌شوند، تصريح كرد: شوري در خاك وضع ثابتي نداشته و حتي در طول يك فصل زراعي نيز ممكن است به علل مختلفي دستخوش تغيير گردد.

به گفته‌وي، آگاهي از تغييرات نمك در خاك، پيش نياز يك استراتژي مديريتي مناسب به منظور بهبود حاصلخيزي در اراضي شور است.

اين كارشناس افزود: شور شدن خاكها كه جداي از پديده شوري طبيعي است ، نتيجه تغيير نامطلوب وضع هيدرولوژيك در خاك است و در دوره زراعت آبي و اغلب همراه با بالا آمدن سطح آبهاي زيرزميني رخ مي‌دهد.

وي اقليم، زهكشي طبيعي، پستي و بلندي اراضي، ساختار زمين شناسي و فاصله از دريا را از جمله عوامل طبيعي و روشهاي نامناسب آبياري، زهكشي ناقص و مديريت ضعيف اراضي را از ديگر عوامل زراعي موثر در شوري خاك دانست.

به گفته وي، استان گلستان ‪ ۶۵۰‬هزار هكتار اراضي زراعي دارد كه از اين ميزان حدود ‪ ۲۵۰‬هزار هكتار كشت آبي و باقي به صورت ديم است كه در صورت تامين آب مورد نياز، اراضي زراعي آبي قابليت گسترش دارد.

 

بيش از دو سوم خاك ايران به لحاظ شرايط طبيعي و اقليمي و داشتن آب و هواي خشك، بياباني است يا به سرعت روند بيابان شدن را طي مي كند.
شايد تغييرات زمين شناسي، آب و هوايي، جمعيتي و هزاران عوامل ديگر در اين موضوع نقش داشته باشند كه نقش آفريني آنها در هر عرصه متفاوت است.
متاسفانه پديده بياباني شدن يا بياباني بودن، مشكل كشورهاي جهان سوم است.
بيابان بخشي از زيست بومهاي كره زمين است كه عوامل دخيل درآن از انسان، گياه، آب و خاك پيوندي ناگسستني با يكديگر دارند و رشته اين پيوندها به طور پيچيده اي درهم تنيده است.
رفتار انسانها به طور عمده بقا و دوام زيست بومها يا نيستي آنها را سبب مي شود و امروز بسياري از اين زيست بوم ها در معرض تهديد و تخريب قرار گرفته است.
اين تهديدها در مناطق خشك، بيابان زايي را سبب شده است و امروزه اين پديده پا را از اقاليم خشك و نيمه خشك فراتر نهاده و در مناطق خشك نيمه مرطوب در حال چهره نمايي است.
وحشت و نگراني دولتها از به مخاطره افتادن حيات در نتيجه بيابان زايي ، در سال 1992 سران كشورها را به اين امر واداشت كه به سمت تنظيم و تصويب كنوانسيوني قدم بردارند كه اگر نمي توانند اين پديده را به طور كامل متوقف كند، حداقل روند آن را كند سازند.
تهيه، تنظيم و تصويب كنوانسيون در يك فرصت زماني بسيار كم اتفاق افتاد و اكنون اعضاي متعهد، موظف به اجراي آن شده اند، زيرا تخريب سرزمين و كاهش توان حاصلخيزي خاك براي تامين نيازهاي مختلف موجودات كره زمين از جمله انسان، از نگراني هاي عمده محسوب مي شود.
ايجاد بيش از دو ميليون هكتار جنگل هاي بياباني طي دهه هاي اخير به منظور ايجاد تعادل زيست بوم ها و حفظ منابع پايه يكي از افتخارات ايران است، اين امر مناطق بحراني واقع در نقاط زيستي و اقتصادي اولويت دار را از حالت بحراني خارج كرده، بنابراين حجم و سطح كار به گونه اي است كه نياز به حفظ جمعيت، اشتغال، رونق تجارت و توليد و حفظ منابع پايه بيشتر دارد.
اراضي بياباني استان تهران نيز در مناطق جنوب شرقي شهرستان ورامين، بخشي از اشتهارد كرج، اخترآباد شهريار و همچنين در نجم آباد ساوجبلاغ است.
استان تهران داراي محدوديت زيادي از نظر اراضي منابع طبيعي و آب است و اين در حالي است كه جمعيت نزديك به 20 درصد از كشور در استان تهران زندگي مي كنند و تناسب ناهماهنگ بين جمعيت و اراضي نياز به توجه بيشتري به حفاظت منابع ملي دارد.
عوامل طبيعي و غيرطبيعي مانند استفاده نامناسب انسان از محيط زيست باعث ايجاد پديده بيابان مي شود، ايران در منطقه كمربند خشك قرار دارد كه همين امر موجب شده از نظر تامين آب و استفاده از منابع طبيعي با مشكل روبرو شويم.
بيابان پديده فرامنطقه اي است و بايد به تمام اصول بهره برداري در زمينه هاي كشاورزي و غيركشاورزي توجه داشت تا بتوان استفاده صحيحي از آب، خاك و منابع به عمل آورد.

انسان يكي از عوامل مهمي است كه با دخالتهاي خود سبب پيدايش و گسترش پديده بيابان شده و روند بيابان زايي را سرعت مي بخشد.
اهميت «محيط زيست» و «بيابان زدايي» طي يك دهه گذشته در مجامع بين المللي مورد توجه بسيار قرار گرفته است.
رويكرد و اقبال به اين مهم به طور حتم و يقين هيچگاه در طول تاريخ حيات بشري، تا حد امروز نبوده است.
از اين رو بيابان زدايي بايد يك امر حكومتي تلقي شود تا بتوان براي مقابله با پيشروي آن از تمام امكانات استفاده كرد.
از آنجا كه ايران در منطقه خشك و نيمه خشك قرار دارد، چنانچه دولت به اين موضوع توجه لازم را نداشته باشد، با مناطق خشك و يا سيلاب هاي مخرب و ويران كننده بيشتري روبه رو خواهيم شد.
طبق گزارش سازمان ملل درمورد وضعيت گسترش اراضي بياباني ، درحال حاضر 110 كشور با خطر گسترش فزاينده بيابان در اراضي خود روبرو هستند كه اين امر سالانه 42 ميليارد دلار خسارت در سراسر جهان دربر دارد.
براين اساس، پيشروي مناطق صحرايي اكنون منابع غذايي بيش از يك ميليارد نفر( يك پنجم جمعيت جهان) را مورد تهديد قرار داده و كشورهاي منطقه غرب آسيا با كمترين نزولات جوي در خط كمربند بياباني، واقع شده اند.
از آنجا كه عوامل متعددي مي تواند بر جريان بيابان زدايي تاثير داشته باشد، بنابراين انجام اقدامات پيشگيرانه متنوع ضروري به نظر مي رسد.
استفاده بي رويه از زمين، موجب شوري و فرسايش خاك، گسترش بيابانها، تخريب پوشش گياهي و جنگلها خواهد شد و بيابان زايي توسعه خواهد يافت.
با توجه به اينكه ايران با 37 ميليون هكتار مناطق كويري و بياباني در كمربند خشك دنيا واقع است، بايد تصميمات مهمي درخصوص بيابان زدايي در كشور اتخاذ شود
بروز مشكلات اقتصادي همچون فقر از تبعات منفي گسترش بيابان ها است و آمارهاي مقايسه اي نشان مي دهد كه فرسايش خاك در عرصه هاي بياباني كشور روند صعودي داشته است.
براي بيابان زدايي، از گونه هاي گياهي تاغ، آترييلكس، گز، اكاليپتوس، كهور و كنار در مناطق كويري كشور استفاده مي شود.
هر چند اقدامات انجام شده درمورد بيابان زدايي چشمگير و داراي ارزش فراواني است، اما در مقابل گستردگي و وسعت عرصه هاي بياباني كشور، ناچيز است و حمايت و همكاري ارگانها و اقشار مختلف جامعه را مي طلبد.
با اجراي طرحهاي بيابان زدايي علاوه بر تثبيت شنهاي روان، مراكز صنعتي، اقتصادي، استراتژيك و نيز سكونتگاهها از خطرات بيابان رهايي يافته و بستر مناسبي براي فعاليتهاي اقتصادي و عمراني ايجاد مي شود.
اگر بخواهيم كوير و مناطق بياباني كشور را آباد كنيم، بايد به نيروي انساني و سرمايه هاي آب و خاك در كشور توجه داشته باشيم.
در اين راستا بايد امكانات لازم اعم از زمين، تسهيلات بانكي و امكانات موجود براي احياي كوير و بيابان دراختيار متقاضيان قرار گرفته و از آنان حمايت جدي شود.