الف- حدود و وسعت :

بیابان لوت در جنوب شرقی ایران واقع شده است و در حدود 80000 کیلومتر مربع وسعت دارد. از شمال به کوه شاه، ارتفاعات جنوبی خوسف ( در جنوب بیرجند ) و کوه نای بند، و از مغرب به کوههای کرمان و از جنوب به جاده بم – زاهدان و از مشرق به کوههای سیستان و بلوچستان محدود است.

ب- ناهمواریها و دیگر عوارض طبیعی:

علاوه بر ارتفاعاتی که در حاشیه لوت قرار گرفته در داخل آن نیز تک کوههایی قرار دارد که ارتفاع آن قابل توجه است. مرتفع ترین کوههای اطراف، کوه کرمان است که در حدود 4000 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. ارتفاع تک کوههای داخلی از1270 تا 1730 متر است. به علت وجود کوههای مذکور در اطراف و همچنین وجود تک کوههایی در حواشی لوت منطقه ای که تحت عنوان لوت مورد بررسی قرار می گیرد خود از دو منطقه مشخص ناهمواری تشکیل شده است. یکی منطقه وسیع و بالنسبه هموار مرکزی که بیشتر به صورت دشت است و دیگر پایکوهها و برجستگیهای منفرد در حواشی لوت. چون حداکثر ارتفاع لوت در مجاور پایکوه  است، لذا شیب زمین از اطراف دشت ( پایکوهها ) به سمت مرکز لوت می باشد. و از طرف آنجا که ارتفاع زمین در مجاور پایکوهها در همه جا یکسان نیست، لوت به شکل یک چاله نامتقارن در آمده است.

دشت لوت از لحاظ شکل ناهمواری و پراکندگی عوارض جغرافیایی می توان به سه قسمت ذیل تقسیم کرد:

1)لوت شمالی:

 قسمت شمالی لوت، دشت بالنسبه مرتفع وسیعی است که ارتفاع متوسط زمین در قسمت شمالی آن در حدود 1000 متر (بین رود شور و بصیران) و در قسمت جنوبی آن بیش از 500 متر است، این دشت ریگی و شنی است و حد جنوبی آن را بریدگیهای نا منظم لبه دشت مشرف به چاله رود شور بیرجند تشکیل می دهد. سطح وسیعی از لوت شمالی را تک کوهها و تپه های پراکنده رسوبی و آتشفشانی پوشانیده است. توده های ماسه ای در این منطقه به صورت پراکنده و به مقدار کم وجود دارد که ارتفاع آن اغلب بین 20 تا 40 سانتیمتر است.

2)لوت مرکزی:

 قسمت مرکزی لوت، وسیعترین و همچنین قسمت دشت لوت است. حد جنوبی لوت مرکزی خطی است که آبادی کشیت را که در مغرب لوت واقع شده است به آبادی گرگ که در مشرق لوت قرار گرفته، وصل می کند. لوت مرکزی مشخص ترین واحد جفرافیایی است که در آن نمونه های کامل انواع مختلف عوارض بیابانی دیده می شود، از آنجمله است:

- دشتهای بالنسبه مرتفع پایکوه در حاشیه شرقی و غربی که از لحاظ پوشش گیاهی نسبتاً غنی است.

- کلوتها kalut در حاشیه شرقی: در فاصله 40 کیلومتری شرق و شمال شرقی شهداد، ناهمواریهای خاصی به نام کلوت وجود دارد. این کلوت ها شیارهای طولی عمیقی است که به صورت رشته دالانهای تقریباً موازی دذر جهت شمال غربی- جنوب شرقی، قسمتی از حاشیه شمال شرقی دشت لوت را در سطحی به عرض متوسط80 کیلومتر و طول متوسط 145 کیلومتر در برگرفته است.

در تشکیل این عارضه طبیعی که از لحاظ شکل ناهمواری در نوع خود در دنیا بی نطیر  است، عامل فرسایشی آبی و بادی شدیدی دخالت داشته است. پست ترین نقطه دشت لوت در مشرق معدن نمک(گود نمک) در داخل کلوتها واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا 187 متر است.

- تپه ها وتوده های ماسه ای مشرق لوت مرکزی که به آنها حتی کوههای ماسه ای می توان گفت جهت شمالی- جنوبی دارد و سطح قابل توجهی از لوت را به عرض متوسط 52    کیلومتر و طول متوسط 162.5 کیلومتر پوشانیده است. قسمت اعظم این ماسه های شرقی لوت که ساکنین حواشی لوت به آنها ریگ می گویند پوشش گیاهی داردولی غربی آن بکلی فاقد گیاه است.

- دشت بالنسبه صاف شنی و ریگی (هاماداهای) مرکزی که در بین توده های ماسه ای، در مشرق و کلوتها در مغرب کویر لوت واقع شده است. مرز جنوبی آن را چاله انتهایی شور گز هامون تشکیل می دهد. ادامه این دشت در جنوب کلوتها و حوزه انتهایی شور گز هامون، در سطح وسیعی پوشیده از رشته های موازی ماسه است. در این دشت نسبتاً صاف مرکزی، تنها یک عارضه کاملاً مشخص وجود دارد و آن ارتفاعات آتشفشانی ملک محمد است. ارتفاع دشت از سطح دریا در جنوب کوه ملک محمد 446 متر و در شمال چاله شور گز هامون که نسبت به کوه ملک محمد جنوبی تر و در جنوب شرقی کلوتها واقع شده 270 متر است. قسمت اعظم دشت مذکور در سطحهای وسیع بکلی گیاه ندارد.

- چاله های انتهایی و کویری مسیلها و رود های حوزه آبگیر دشت لوت که در سطح آنها گیاه بندرت دیده می شود.

3)لوت جنوبی:

 قسمت جنوبی لوت، که به آن لوت زنگی احمد هم گفته می شود، دشت وسیعی است که مرز شمالی آن خطی است که آبادی کرک در مشرق لوت را به آبادی کشیت در مغرب لو ت وصل می کند و حد جنوبی آن ارتفاعات آذر بین شمال بم و شاهراه بم – زاهدان است. این قسمت از لوت از دشتهای هموار تشکیل شده است و فقط در شمال شرقی روستا یا واحه شاهرخ آباد که تقریباً در 40 کیلومتری شمال فهرج در داخل لوت واقع شده، چند چاله یا دق دیده می شود. مسیلهای زیادی از جنوب و جنوب شرقی و مشرق لوت جنوبی وارد این قسمت از لوت ( لوت زنگی احمد) می شود.

پوشش گیاهی در لوت جنوبی کاملاً جلب توجه می کند: اگر دو حاشیه شرقی و غربی لوت مرکزی زا نادیده بگیریم، لوت جنوبی پر گیاه ترین قسمت چاله لوت است  و پوشش گیاهی بیشتر در قسمتهای شمالی و مرکزی و غربی جنوب غربی متمرکز است. اما قسمت جنوب شرقی و جنوبی آن از لحاظ پوشش گیاهی فقیر و حتی سطحهای وسیعی بکلی فاقد گیاه است. در ین قسمت یعنی جنوب شرقی و جنوبی که تقریباً همه جا هامادا  است گیاه تک تک در مسیلهای آن دیده می شود. در جنوب لوت جنوبی، دشت بم و نرماشیر واقع شده که قسمتی از چاله لو ت را تشکیل می دهد. این دشت از جنوب به ارتفاعات آذرین جبال بارز، شاهسواران و بزمان محدود است. سطح این دشت را ماسه های روان و تپه های ماسه ای تثبیت شده بطور پراکنده پوشانیده است. این قسمت از چاله لوت را که از مناطق کشاورزی و مسکونی مهم حو اشی لوت بشمار می رود از لحاظ پوشش گیاهی بویژه درختهای جنگلی ( کهور )  نسبت به سایر قسمتهای چاله لوت غنی است.

                                     

باد نقش بزرگی در جابجایی گازهای داخل خاک، گیاهان و جو به عهده دارد لکن همزمان گیاهان نقش بزرگی را در جریان باد در روی سطح زمین دارند و نیروی مقاوم بزرگی را که گیاهان در هوا بوجود می آورند بسیار قابل ملاحظه می باشد. بدون وجود این نیرو مقاومت سطح کره زمین در بیشتر مواقع توسط باد متغیر خواهد بود. اگر زمینی عاری از گیاه گردد خشک شده و پرتوهای خورشیدی بدون اثر، دوباره بوسیله انکسار مجدد به هوا بر می گردند و حرارت آن توسط حرکات شدید هوا از بین خواهد رفت. از طرفی در یک سطح خشک روبیده شده توسط باد، گرد و غبار ناشی از وزش باد در این اراضی در هوا پراکنده گردیده و این خود باعث کاهش نور خورشید به سطح زمین خواهد گردید.

از طرفی ممکن است که گرد و غبار باعث سرد شدن بیشتر هوا در قسمت بالایی شده و باعث می شود که این هوای سرد در اثر جابجایی با هوای گرم طبقات پایین به سطح زمین بیاید. در هنگام نفوذ هوای سرد به طرف سطح زمین، بطور آدیاباتیک گرم شده و رطوبت را از بین برده و بدین ترتیب حتی اجازه بارندگی نیز ندهد. برای این موضوع عملا صحرای Rajpuntana  در شمال شرقی هند مثال بارزی می باشد از طرفی سرعتهای واقعاً زیاد باد هنگامی که که به تاج یک درخت می رسند در مجاورت هر برگ چنان سرعت خود را از دست می دهند که سرعت آنها به کمترین مقدار خود یعنی کمتر از 3 متر در ساعت می رسد. لذا هنگامی که تاج درختان و گیاهان بطور کلی مورد مطالعه قرار می گیرند شرایط و سرعتهای زیاد در بالای تاج این گیاهان، در داخل تاج آنها به سرعت قابل تحمل کاهش پیدا می کنند.

لذا به عنوان یک مانع مکانیکی، جنگل مانع عبور جریانات شدید باد در سطح زمین می شود از طرفی تمام سطوح اجسام حتی سطح بدن انسان بوسیله یک لایه بسیار نازک هوای همدمای بدن از هوای خارج جدا شده است و به عنوان عایقی مابین اجسام و هوای خارج به شمار می آید. برگهای گیاهان نیز دارای این لایه بسیار نازک مرزی می باشند که مانع جریان زیاد بخار آب، انیدرید کربنیک، اکسیژن و سایر گازها از سطح برگ به هوا بر می گردد.

لکن وقتی که باد می وزد این لایه مرزی از بین رفته و تبادلات سطحی افزایش میابد. لذا با افزایش سرعت باد افزایشی با در مقدار تبخیر سطحی برگها صورت می گیرد که خود یکی از عوامل موثر خنک سازی محیط می باشد. لذا مسلّماً بادهای شدید در بالای تاج درختان از طرفی برای تنظیم تبادلات گازی و ایجاد جریانات هوا در داخل تاج درختان یا حتی نزدیک سطح زمین لازم می باشند. ولی اصولاً در جنگل هوا اغلب ساکن و بی حرکت می باشد و تنها هنگامی که هوای داخل جنگل حرکت می کند که تغییرات محلی درجه حرارت در وزن مخصوص اجزاء هوا تأثیر گذارده و باعث جابجایی هوا در داخل جنگل می گردد. ولی هنگامی که باد سختی در خارج جنگل و یا روی تاج درختان بوزد در داخل تاج درختان سرعت آن به حداقل می رسد و کاهش بیشتر سرعت باد در داخل درختان جنگل صورت می گیرد. این کاهش سرعت باد به میزانی است که بعد از کناره ها و حاشیه جنگل یا حاشیه بادشکن های مزارع تا یک فاصله حدود 30 برابر ارتفاع درختان، سرعت باد کاسته می گردد.

گیاه گز به شکل درخت یا درختچه است که برگهای آن کوچک سوزنی شکل و پولک مانند است. این گیاه بیشتر در جاهای خشک، کنار آبهای شور، در زمین های شوره زارو کنار رودخانه ها رشد می کند.گیاه گز نوعهای مختلفی دارد. بعضی از آنها مثل گز شاهی در جاهای مختلفی دیده می شوند.گیاه گز مقاومت زیادی دارد و در هر آب و هوایی رشد می کند. این گیاه حتی در منطقه های بلند و کوهستانی هم رشد می کند.

مناسبترین جا برای رشد و زیاد شدن آن منطقه های گرم وخشک بیابانی و خاکهای شور است.این گیاه در برابر تغییر دمای هوا مقاومت زیادی دارد.به علاوه مناسبترین خاک برای رشد گیاه گز، خاک لومی است.نزدیک دریا، شنهای ساحلی و اطراف رودخانه ها جای مناسبی برای رشد گیاه گز هستند.همچنین در کنار نهرهای زمین های شور و شنی و گودال های مرطوب و بستر رودخانه ها این گیاه به خوبی رشد می کند.

بیماری ها و آسیب های گیاه گز

الف- در اثر یخبندان، برگ درختچه های گز در فصل پاییز و زمستان یخ می زند.

ب- موریانه از پوست شاخه های خشک شده گز تغذیه می کند ولی به تنه اصلی آن آسیب نمی رساند.  

ج- بادهای شدید گاهی سبب ریشه کن شدن درختان گز می شود. دیده شده که گاهی در اثر بادهای شدید، تنه اصلی روی زمین قرار گرفته است. در نتیجه به جای اینکه ساقه اصلی رشد کند، شاخه های فرعی به طرف بالا رشد می کنند.

د- آفتهای و بیماریهای مهم گیاه گز عبارتند از : پروانه برگ خوار، سرخرطومی گز، پسیل گز، پروانه تار عنکبوتی، شپشک گز. سوسک های چوب خوار نیز از آفت های گیاه گز هستند. همچنین تعدادی از قارچ ها هستند که باعث پوسیدن ریشه گیاه گز می شوند.

 

 

 هر سرزمین توازن و ظرفیتی دارد. حال اگر میزان بهره وری بیشتر از توازن آن سرزمین باشد تعادل طبیعی به هم می خورد و زندگی گیاهی، جانوری و انسانی در معرض خطر قرار می گیرد. نواحی خشک و نیمه خشک از نظر توان طبیعی، بسیار ضعیف و حساس هستند. فعالیتهای انسانی نابخردانه توان این نواحی را به سرعت کاهش می دهدو موجب گسترش بیابانها می شود. بنابراین بیابان زایی فرآیند تخریب زمین با تغییر منافع گیاهی، خاک و... است که فعالیتهای انسان عامل مهم این تغییر است.

در قبال این گونه فعالیتهای بشری که منجر به گسترش بیابان میشود، بیابان زدایی نقطه عطفی برای جبران این اشتباه بزرگ انسانی به حساب می آید. تدابیری همچون: تثبیت شنهای روان- آموزشهای مردمی برای صیانت از عرصه های بیابانی با طرحهای مشارکتی همچون نهال کاری با گونه های مقاوم – مالچ پاشی ( مالچ ماده ای نفتی است که بر روی شنهای بیابان ریخته می شود و با ایجاد لایه ای محافظ ضمن ایجاد رطوبتی موقتی در خاک باعث تثبیت شنها برای سالیان متمادی می شود) ایجاد بادشکن هایی برای انحراف مسیر باد از کانالهای باد برای اینکه سرعت باد در منطقه بیابانی کاهش داده شود و بالطبع فرسایش عرصه ها محدود تر گردد. و دیگر اعمال مدیریتی که در این بحث نمی گنجد.

علل ایجاد بیابانها

بطور کلی عوامل مختلفی موجب پیدایش مناطق خشک و بیابانی می‌شود. سه عامل مهم در ایجاد بیابانها عبارتند از:

گرم شدن زیاد منطقه بر اثر تابش خورشید

در منطقه بین المدارین (مدار راس السرطان و راس الجدی) به علت تابش عمود آفتاب بیشترین گرما دریافت می‌شود و بیشتر بیابانها نیز در این عرضهای جغرافیایی قرار دارند.

فشار زیاد جنب حاره‌ای

فشار هوا در همه عرضهای جغرافیایی یکسان نیست. وقتی در جایی فشار هوا کم باشد، هوا به علت سبکی بالا رفته و پس از سرد شدن در صورت وجود رطوبت کافی و سایر شرایط لازم موجب بارندگی می‌شود. هوای گرم و مرطوب استوایی پس از ایجاد بارش به اطراف مدار راس السرطان و راس الجدی ، حرکت می‌کند. اما به علت سنگین شدن و تراکم در عرضهای جغرافیایی مذکور فرو می‌نشیند و یک منطقه پر فشار بوجود می‌آورد. این توده هوا با از دست دادن رطوبت خود فرو می‌نشیند (نشست هوا) ، نتیجه این امر ، خشکی و گرمی هوا و صاف بودن آسمان در این مناطق می‌باشد.

جریانهای آب سرد ساحلی اقیانوسها

جریانهای سرد اقیانوسی که از قطب جنوب به سمت استوا حرکت می‌کنند. در برخی نقاط ساحلی به علت ایجاد هوای سرد و نشست هوا ، مانع ایجاد بارش در این نواحی می‌شوند. مانند بیابان "آرتاکاما" و "اریکا" در آمریکای جنوبی و بیابان "نامیب" در آفریقا.